Οι ΤΠΕ στο σχολείο του 21ου αιώνα

Το σχολείο του 21ου αιώνα
Θα ήταν κοινότυπο να μιλήσει κανείς για τη σημασία των ΤΠΕ στη σημερινή εποχή, ότι δηλαδή αποτελούν το μέσο των ταχύτατων αλλαγών που βιώνουμε σε κάθε πτυχή της οικονομικής, επαγγελματικής, κοινωνικής και ατομικής ζωής. Θέλω μόνο να επισημάνω ότι δίπλα σε ένα κόσμο που αλλάζει ταχύτατα, υπάρχει ένας άλλος κόσμος, αυτός της ελληνικής εκπαίδευσης, που δεν έχει επηρεαστεί ουσιαστικά ή που συμπεριφέρεται σαν να αγνοεί τις ΤΠΕ. Δεν είναι υπερβολή ότι οι ΤΠΕ στο ελληνικό σχολείο βρίσκονται στο ίδιο σημείο που ήταν εδώ και 6-7 χρόνια. Στην καλύτερη εκδοχή, αντιμετωπίζονται ως ένα εξαιρετικό εκπαιδευτικό γεγονός στη σχολική τάξη, ως μια ακόμη ‘καινοτομία’ που χρησιμοποιείται όμως με εμπειρικό τρόπο ή επικοινωνικό σκοπό Χαρακτηριστική είναι η πρόσφατη περίπτωση της δωρεάν διανομής φορητών υπολογιστών στους μαθητές της Α' Γυμνασίου, χωρίς  σχεδιασμό και ουσιαστική προετοιμασία, τόσο των εκπαιδευτικών όσο και των σχολείων.
Στη χώρα μας, η εκπαιδευτική διαδικασία, τα Προγράμματα Σπουδών (ΠΣ) και ο τρόπος δουλειάς εκπαιδευτικών και μαθητών δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά τα τελευταία 40 χρόνια. Παρότι υπάρχουν μικρές νησίδες καλών εκπαιδευτικών παραδειγμάτων και πρακτικών, το δημόσιο σχολείο, εν γένει, έχει αποτύχει να προετοιμάσει αποτελεσματικά όλους τους μαθητές για την πορεία τους μετά το σχολείο. Είναι προφανές ότι το μοντέλο μιας εκπαίδευσης που καθορίζεται από παλιές, ξεπερασμένες αντιλήψεις για τη γνώση και τη μάθηση και βασίζεται σε στόχους, μεθοδολογίες και μέσα που χαρακτήριζαν τη βιομηχανική εποχή δεν μπορεί να ανταποκριθεί στο στόχο της εκπαίδευσης της γενιάς του Διαδικτύου.
Χρειάζεται, λοιπόν, μια μεγάλη, μια ουσιαστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Να φτιάξουμε ένα σχολείο που θα ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της ελληνικής κοινωνίας και στις απαιτήσεις του 21ου αιώνα, θα είναι ελκυστικό και φιλικό στα παιδιά μας και θα συμβάλει ουσιαστικά στην πολύπλευρη ανάπτυξη όλων των μαθητών, ώστε να γίνουν ικανοί και υπεύθυνοι πολίτες του αύριο. Με άλλα λόγια, η συζήτησή μας θα πρέπει να έχει ως αφετηρία το ερώτημα:
«Ποιες γνώσεις και ποιες δεξιότητες είναι απαραίτητες, ώστε να προετοιμάσουμε αποτελεσματικά τους σημερινούς μαθητές-πολίτες του 2020»;
Αν θέλαμε να προσδιορίσουμε τις απαιτήσεις των Προγραμμάτων Σπουδών στο σχολείο του 21ου αιώνα, και ως μια ενδεικτική απόπειρα κατατίθεται η παρούσα πρόταση, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις βασικούς άξονες-στόχους:
1. Ποιοτική γενική παιδεία: Προσδιορίζεται από έναν πυρήνα βασικών αντικειμένων (γλώσσα, μαθηματικά, φυσικές επιστήμες, ιστορία, γεωγραφία, ξένες γλώσσες, τέχνες, κοινωνική αγωγή κ.λπ.), νέα αντικείμενα (αγωγή υγείας, περιβαλλοντική αγωγή, πολιτισμικός γραμματισμός, παγκόσμια κοινωνία) και από τον ψηφιακό γραμματισμό, ο οποίος περιλαμβάνει πολύ περισσότερα πράγματα από το να μπορούν τα παιδιά να χρησιμοποιούν τους υπολογιστές (δεξιότητες αναζήτησης και αξιολόγησης πληροφοριών, νέες μεθοδολογίες επίλυσης προβλημάτων, πληροφορική κουλτούρα, ζητήματα ασφάλειας και δεοντολογίας).
2. Μαθησιακές δεξιότητες: Αναφερόμαστε σε ένα φάσμα δεξιοτήτων που είναι απαραίτητες για τη μάθηση, ενισχύουν τη μάθηση (δεξιότητες επεξεργασίας πληροφοριών, παράθεσης συλλογισμών, κριτική σκέψη, διερευνητικές δεξιότητες, δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων, δημιουργική ικανότητα, καινοτομία) και διευρύνουν τη μάθηση (δεξιότητες συνεργασίας, στρατηγικές αυτοαξιολόγησης, μαθαίνω πώς να μαθαίνω).
3. Κοινωνικές στάσεις και δεξιότητες ζωής: Αναφερόμαστε σε ένα φάσμα δεξιοτήτων και στάσεων που έχουν προσθετική αξία για την πολύπλευρη ανάπτυξη του μαθητή και τη διαμόρφωση του αυριανού πολίτη (προγραμματισμός, στοχοθεσία, προσανατολισμός-αυτορρύθμιση, δεξιότητες επικοινωνίας και συνεργασίας, ατομική και κοινωνική υπευθυνότητα, δια βίου μάθηση, δημοκρατικό ήθος και δεοντολογία).

Τί φέρνουν οι ΤΠΕ στο σημερινό σχολείο;
Σε όλο τον κόσμο, οι ειδικοί θεωρούν ότι οι ΤΠΕ φέρνουν στην εκπαίδευση πολύ περισσότερα πράγματα από την εξοικείωση των μαθητών με τους υπολογιστές και μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην επίτευξη των στόχων ενός σύγχρονου Προγράμματος Σπουδών, γιατί
• Οι ΤΠΕ είναι μια νέα γλώσσα (εργαλείο έκφρασης και επικοινωνίας)
• Οι ΤΠΕ είναι μια νέα βιβλιοθήκη
• Οι ΤΠΕ είναι ένα νέο εργαλείο επίλυσης προβλημάτων, συνεργασίας, επικοινωνίας, ανάπτυξης της κριτικής σκέψης και της δημιουργικότητας
• Οι ΤΠΕ είναι πολιτισμικό και κοινωνικό αγαθό.
Στις πολλαπλές διαστάσεις των ΤΠΕ εδράζεται και η προβληματική μας για τις εκπαιδευτικές αλλαγές που είναι σήμερα επιτακτικές. Οι ΤΠΕ αποτελούν το βασικό εργαλείο μετασχηματισμού του σχολείου, υποστήριξης και ενίσχυσης της μάθησης και, τελικά, ποιοτικής αναβάθμισης του εκπαιδευτικού αποτελέσματος. Θα μπορέσουν να προσφέρουν ουσιαστικά στο σημερινό σχολείο αλλάζοντας το περιεχόμενο και τα προγράμματα σπουδών, τις διδακτικές και μαθησιακές πρακτικές, τα περιβάλλοντα και τα μέσα με οποία μαθαίνουν οι μαθητές. Με άλλα λόγια, οι ΤΠΕ διαμορφώνουν ένα νέο πλαίσιο για την εκπαίδευση του 21ου αιώνα, το οποίο καθορίζεται από τις εξής παραμέτρους:
1. Τι διδάσκεται και τι μαθαίνουν οι μαθητές
• Από την αποσπασματική και χρηστική (για τις εξετάσεις) γνώση στην ολοκληρωμένη και χωρίς περιορισμούς γνώση
• Από την αναπαραγωγή στην εφαρμογή των γνώσεων με στόχο την επίλυση προβλημάτων
• Από τα κλειστά σε ανοιχτά και ευέλικτα ΠΣ που θα διαμορφώνουν οι εκπαιδευτικοί ή θα συνδιαμορφώνουν μαζί με τους μαθητές τους.
2. Πώς μαθαίνουν οι μαθητές;
• Από τις δασκαλοκεντρικές στις μαθητοκεντρικές προσεγγίσεις
• Από τη συσσώρευση-αποστήθιση πληροφοριών στην εξερεύνηση, ανακάλυψη και οικοδόμηση γνώσεων
• Από την τυποποίηση της μαθησιακής διαδικασίας (φροντιστηριακή εκπαίδευση - αποστήθιση) στη μάθηση μέσα από αυθεντικού τύπου δραστηριότητες
• Από τη μοναχική μάθηση στη συνεργατική και αλληλεπιδραστική μάθηση.
3. Σε ποια περιβάλλοντα και με ποια μέσα μαθαίνουν οι μαθητές;
• Από το ένα-μοναδικό βιβλίο στο πολλαπλό-ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό (στόχος: ένας φορητός υπολογιστής για κάθε μαθητή με όλο το εκπαιδευτικό υλικό).
• Προς ολοκληρωμένα περιβάλλοντα μάθησης που αξιοποιούν εργαλεία των ΤΠΕ (εκπαιδευτικά λογισμικά, υπολογιστικά εργαλεία, Παγκόσμιος Ιστός, ηλεκτρονικές συζητήσεις, εκπαιδευτικά ιστολόγια κ.α.)
• Αξιοποίηση του Διαδικτύου, το οποίο παρέχει ευκαιρίες και δυνατότητες για άνοιγμα του σχολείου στην κοινωνία (αναζήτηση πληροφοριών σε πραγματικό χρόνο, δίκτυα σχολείων, επικοινωνία με επιστημονικούς φορείς και ειδικούς, εμπλοκή της οικογένειας στη μαθησιακή διαδικασία με αυθεντικό τρόπο κ.λπ.).

Επίλογος
Θα κλείσω το σημείωμα αυτό τονίζοντας ότι ο σχεδιασμός για τις ΤΠΕ στην εκπαίδευση πρέπει να είναι ξεκάθαρα αντίθετος προς τις μηχανιστικές, τεχνοκεντρικές αντιλήψεις. Οι ΤΠΕ είναι πολύ περισσότερα πράγματα από μια τάση της εποχής. Είναι μέσο υποστήριξης των σύγχρονων παιδαγωγικών προσεγγίσεων για τη μάθηση, εργαλείο ανάπτυξης της κριτικής σκέψης και της δημιουργικής ικανότητας των μαθητών, παράθυρο επικοινωνίας με το σύγχρονο κόσμο. Όμως, μπορεί να παραμείνουν ένα απλό μέσο πληροφόρησης, χωρίς καμία ευρύτερη παιδαγωγική και μαθησιακή αξία, αν χρησιμοποιηθούν με βάση τα παραδοσιακά προγράμματα και μοντέλα διδασκαλίας. Για το λόγο αυτό, προτείνουμε τις ΤΠΕ πλήρως ενταγμένες σε ένα νέο Πρόγραμμα Σπουδών και στην καθημερινή εκπαιδευτική εργασία μαθητών και δασκάλων, ώστε οι ποικίλες εφαρμογές τους να συμβάλλουν στην ουσιαστική ενίσχυση της μάθησης.
Το κεντρικό σημείο της προβληματικής μας θα μπορούσε να περιγραφεί συνοπτικά ως εξής: «Χτίζοντας το σχολείο του 21ου αιώνα: μετάβαση από τη διδασκαλία στη μάθηση».
Η προσέγγιση αυτή ξεφεύγει από το μοντέλο της απόλυτης μεταφοράς των σχολικών γνώσεων και στοχεύει στη μάθηση μέσα από αυθεντικές δραστηριότητες. Οι μαθητές είναι ενεργά υποκείμενα της μάθησης και μαθαίνουν όχι από το ένα και μοναδικό βιβλίο αλλά χρησιμοποιώντας πολλαπλά μέσα και εργαλεία.
Η ουσιαστική αξιοποίηση των ΤΠΕ στην εκπαίδευση μπορεί να επιτευχθεί μόνο στο πλαίσιο ενός νέου σχολείου που θα κοιτάζει προς το μέλλον και θα προετοιμάζει αποτελεσματικά τους πολίτες του 2020. Η ανάγκη του σχεδιασμού του σχολείου του 21ου αιώνα και της διαμόρφωσης ενός σύγχρονου, ανοιχτού Προγράμματος Σπουδών και ενός αποτελεσματικού παιδαγωγικού πλαισίου είναι επιτακτική για το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Δεν είναι ένα εύκολο εγχείρημα. Αντίθετα, είναι μια ιδιαίτερα δύσκολη και περίπλοκη διαδικασία που απαιτεί όραμα, γνώση, σχέδιο και συνεχή προσπάθεια.
Πιστεύω ότι στο χώρο της εκπαίδευσης υπάρχουν σημαντικές δυνάμεις που διαθέτουν πολλά από τα στοιχεία αυτά και έχουν τη βούληση να συμβάλουν σε μια οργανωμένη προσπάθεια για μια ποιοτική δημόσια εκπαίδευση. Το ενθαρρυντικό στοιχείο, στην παρούσα συγκυρία, είναι ότι η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας και Δια Βίου Μάθησης δείχνει απελευθερωμένη από διαχειριστικές λογικές που δεν επέτρεψαν, μέχρι σήμερα, να αποτελέσει η Παιδεία ζήτημα εθνικής προτεραιότητας και πεδίο επένδυσης για τις μελλοντικές γενιές.