Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών (ΤΠΕ) αποτελούν δομική συνιστώσα της σύγχρονης κοινωνίας και επηρεάζουν καθοριστικά κάθε πτυχή δραστηριοτήτων (π.χ. διοίκηση, οικονομία, εκπαίδευση, πολιτισμός, ψυχαγωγία κ.λ.π.). Η αλματώδης ανάπτυξη και διάδοση των ΤΠΕ επιφέρει σημαντικές αλλαγές στη δομή και στους προσανατολισμούς της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Αυτές δεν περιορίζονται μόνο στις διδακτικές πρακτικές αλλά επεκτείνονται στο περιεχόμενο της διδασκαλίας, στις μαθησιακές συνήθειες, στα χρησιμοποιούμενα μέσα και στην οργάνωση των εκπαιδευτικών περιβαλλόντων.Τα νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα αλλάζουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση, συγκεντρώνουν, αναλύουν, αναπαριστάνουν, παρουσιάζουν και μεταφέρουν την πληροφορία. Διαμορφώνουν και καθορίζουν νέου τύπου δεξιότητες που πρέπει να καλλιεργήσουν οι μαθητές στα πλαίσια των σπουδών γενικής παιδείας, όπως αναζήτηση και εύρεση της πληροφορίας, αξιολόγηση της πληροφορίας, ανάλυση-σύνθεση, συνεργατική επίλυση προβλημάτων, αλληλεπίδραση, δια βίου μάθηση. Κυρίως όμως, μεταβάλλουν το πώς μαθαίνουν τα παιδιά, το τι μαθαίνουν και με ποιους μαθαίνουν.
Η εξοικείωση με τις ΤΠΕ και η ανάπτυξη διαχρονικών δεξιοτήτων στις ΤΠΕ θεωρούνται σήμερα τμήμα του πυρήνα της βασικής εκπαίδευσης, αντίστοιχης σπουδαιότητας με την ανάγνωση, τη γραφή και τα μαθηματικά (UNESCO, 2002). Όμως ο ρόλος των ΤΠΕ στην εκπαίδευση δεν περιορίζεται απλά στην ανάπτυξη δεξιοτήτων από τους μαθητές. Οι δυναμικές τεχνολογικές αλλαγές της σύγχρονης εποχής καθορίζουν επίσης τις δεξιότητες που πρέπει να κατέχουν οι ενεργοί και οι μελλοντικοί εκπαιδευτικοί.
Σήμερα η προβληματική σχετικά με την αξιοποίηση-ένταξη των ΤΠΕ στην εκπαίδευση δεν επικεντρώνεται στη βελτίωση της παραδοσιακής διδακτικής πράξης αλλά στην ουσιαστική ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας. Η απάντηση στο πρόβλημα αυτό βρίσκεται στο ‘’πώς θα πρέπει να προετοιμάζονται σήμερα οι μαθητές, ώστε να μαθαίνουν πώς να μαθαίνουν’’. Με άλλα λόγια, το ζήτημα που, ουσιαστικά, απασχολεί (ή θα πρέπει να απασχολεί) επιστήμονες, παιδαγωγούς, εκπαιδευτικούς της πράξης και, προπαντός, αυτούς που σχεδιάζουν την εκπαιδευτική πολιτική είναι η μετάβαση από την Κοινωνία της Πληροφορίας στην Κοινωνία της Γνώσης.
Τρεις μύθοι και τρεις πραγματικότητες
Μύθος 1: Εγκαθιστώντας υπολογιστές στα σχολεία θα βελτιωθεί άμεσα η μάθηση. Όσο περισσότεροι υπολογιστές υπάρχουν τόσο καλύτερο είναι το αποτέλεσμα.
Μύθος 2: Όταν οι εκπαιδευτικοί μάθουν τα βασικά για τη χρήση των υπολογιστών είναι έτοιμοι να τους χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά στο εκπαιδευτικό τους έργο.
Μύθος 3: Υπάρχουν αδιαμφισβήτητοι στόχοι, εργαλεία, μέθοδοι και πρακτικές χρήσης των υπολογιστών στη διδακτική πράξη.
Πραγματικότητα 1: Οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί δεν είναι πεπεισμένοι για τις δυνατότητες των ΤΠΕ να βελτιώσουν το εκπαιδευτικό αποτέλεσμα.
Πραγματικότητα 2: Οι εκπαιδευτικοί της πράξης δεν είναι κατάλληλα προετοιμασμένοι και εξοπλισμένοι με τις απαραίτητες δεξιότητες ένταξης των ΤΠΕ στη διδακτική και μαθησιακή διαδικασία (νέοι διδακτικοί-παιδαγωγικοί στόχοι, νέοι ρόλοι, διαχείριση της τάξης, στρατηγικές και υλοποίηση μαθητικών δραστηριοτήτων).
Πραγματικότητα 3: Το ευρύτερο εκπαιδευτικό-παιδαγωγικό πλαίσιο στη χώρα μας (μετωπική διδασκαλία, κάλυψη ύλης, ανελαστικά Προγράμματα Σπουδών, εξετάσεις) δεν ευνοεί την ένταξη των ΤΠΕ στη διδακτική και μαθησιακή διαδικασία.
Οι Ευρωπαϊκές και οι εθνικές πολιτικές που διαμορφώθηκαν την τελευταία δεκαετία θεωρούν την ένταξη των ΤΠΕ στην εκπαίδευση ως σημαντική προτεραιότητα (European Commission 2002). Στο πλαίσιο αυτό έχουν σχεδιαστεί και υλοποιηθεί στη χώρα μας πολλές πρωτοβουλίες με στόχο την ένταξη των ΤΠΕ στο εκπαιδευτικό μας σύστημα (Οδύσσεια, Κοινωνία της Πληροφορίας). Τα προγράμματα αυτά είχαν ως στόχο την ανάπτυξη υλικοτεχνικών και υποστηρικτικών υποδομών στα σχολεία, την παραγωγή τίτλων εκπαιδευτικού λογισμικού και την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, ώστε να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τις ΤΠΕ στην καθημερινή εκπαιδευτική πρακτική. Όμως, η οργανωμένη εφαρμογή των ΤΠΕ ως γνωστικό-μαθησιακό εργαλείο φαίνεται ότι έχει ακόμη πολύ δρόμο να διανύσει. Παρότι έχει επιμορφωθεί η πλειονότητα των εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, τα σχολεία διαθέτουν υπολογιστές, σύνδεση με το Διαδίκτυο, τίτλους εκπαιδευτικού λογισμικού και άλλες υποδομές, φαίνεται ότι πολύ λίγοι εκπαιδευτικοί χρησιμοποιούν συστηματικά τις ΤΠΕ στη διδασκαλία τους (Τζιμογιάννης & Κόμης 2006).
Ο ρόλος των εκπαιδευτικών
Οι εκπαιδευτικοί της πράξης αποτελούν τον καθοριστικό παράγοντα για την επιτυχή ένταξη των ΤΠΕ στην εκπαίδευση. Δεν αρκεί να είναι εξοικειωμένοι με τις δυνατότητες που προσφέρουν οι ΤΠΕ για τη δική τους προετοιμασία και εξέλιξη. Πρέπει να είναι σε θέση να επανοργανώσουν τη διδασκαλία τους εισάγοντας νέου τύπου δραστηριότητες. Κυρίως όμως, πρέπει να μπορούν να υποστηρίξουν και να καθοδηγήσουν αποτελεσματικά τους μαθητές, ώστε να είναι σε θέση να μαθαίνουν με τη βοήθεια των νέων τεχνολογικών περιβαλλόντων συμμετέχοντας ενεργά και όχι ως παθητικοί δέκτες. Οι εκπαιδευτικοί της πράξης θα πρέπει να αποκτήσουν νέες δεξιότητες ενσωμάτωσης των ΤΠΕ στη διδακτική πράξη. Οι δεξιότητες αυτές μπορούν να οριστούν σε ένα ολοκληρωμένο παιδαγωγικό πλαίσιο που καθορίζεται από την ικανότητα χρήσης των ΤΠΕ, σε συνδυασμό με παραδοσιακές και νέες διδακτικές-μαθησιακές στρατηγικές που θα στοχεύουν στην ενεργητική συμμετοχή των μαθητών.
Προς ευρύτερες εκπαιδευτικές πολιτικές
Είναι επιτακτική ανάγκη για το Ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, η διαμόρφωση και εφαρμογή ευρύτερων εκπαιδευτικών πολιτικών οι οποίες θα βασίζονται στο νέο περιβάλλον που διαμορφώνεται λόγω των ΤΠΕ. Στο πλαίσιο αυτό προτείνεται ένα ολοκληρωμένο μοντέλο επιμόρφωσης και συνεχούς υποστήριξης των εκπαιδευτικών, το οποίο θα στοχεύει στην ενσωμάτωση των ΤΠΕ στην πρωτοβάθμια και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Η επιτυχία του μοντέλου αυτού καθορίζεται από
- την επαρκή αιτιολόγηση της ένταξης των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διαδικασία με όρους παιδαγωγικής και διδακτικής
- την υιοθέτηση των ΤΠΕ ως γνωστικό-μαθησιακό εργαλείο σε όλο το φάσμα των Προγραμμάτων Σπουδών
- την απόκτηση στέρεων και διαχρονικών δεξιοτήτων χρήσης των ΤΠΕ από τους εκπαιδευτικούς της πράξης
- τη συνεχή παιδαγωγική υποστήριξη των εκπαιδευτικών της πράξης
- την αλλαγή παιδαγωγικών αντιλήψεων και την απόκτηση δεξιοτήτων ενσωμάτωσης των ΤΠΕ στη διδακτική πρακτική
- τη διαμόρφωση ευρύτερων εκπαιδευτικών αλλαγών και πολιτικών σχετικά με την προετοιμασία του σχολείου του μέλλοντος.
Αναφορές
UNESCO (2002), Information and Communication Technology in Education: A Curriculum for Schools and Programme of Teacher Development, Paris
European Commission (2002), eEurope 2002: An Information Society for all, Brussels: Commission of the European Communities
Τζιμογιάννης Α. & Κόμης Β. (2006), Οι ΤΠΕ στην εκπαίδευση: Διερευνώντας τις απόψεις εκπαιδευτικών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, Πρακτικά 5ου Πανελλήνιου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή ‘’Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Εκπαίδευση’’, 829-836, Θεσσαλονίκη
2 σχόλια:
Το να εγκατασταθούν απλά Η/Υ στα σχολεία δεν σημαίνει τίποτα. Όμως το να γνωρίζουν οι εκπαιδευτικοί πότε και πώς να τους χρησιμοποιούν σημαίνει πολλά. Σίγουρα η διδασκαλία με τη βοήθεια κατάλληλου εκπαιδευτικού λογισμικού επιδρά θετικά στην επίδοση των μαθητών, συγκριτικά με τις παραδοσιακές μεθόδους διδασκαλίας (κάνει τη διδασκαλία πιο αποδοτική, ενισχύει τους μαθητές με χαμηλές επιδόσεις και εντάσσεται στην εξατομικευμένη μάθηση). Ασφαλώς και ένας Η/Υ δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον εκπαιδευτικό. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού σήμερα είναι εξίσου σπουδαίος, όπως και παλιότερα, αφού αποτελούσε και αποτελεί τον κυριότερο παράγοντα αλληλεπίδρασης με τους μαθητές. Αναμφίβολα, η παιδαγωγική αλλάζει ριζοσπαστικά με την ανάπτυξη και τη χρήση του Η/Υ ως εποπτικού μέσου στην εκπαιδευτική πράξη. Είναι κοινά αποδεκτό, όμως, ότι η ποιότητα και η αποτελεσματικότητα στην εκπαίδευση δεν εξαρτάται από τη μορφή διδασκαλίας. Καμιά μορφή από μόνη της δεν εγγυάται θετικά αποτελέσματα και δεν μπορεί να καλύψει τις μαθησιακές ανάγκες. Τα επιτυχή αποτελέσματα στην εκπαίδευση εξαρτώνται από τους τρόπους που χρησιμοποιούνται παιδαγωγικά οι μορφές διδασκαλίας, οι οποίες πρέπει να αντιστοιχούν στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και στις μαθησιακές δυνατότητες των μαθητών. Εν κατακλείδι οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών ως υποστηρικτικό μέσο εκπαίδευσης μπορούν να εμπλουτίζουν το εκπαιδευτικό και να προσφέρουν χρήσιμες υπηρεσίες.
Ένα από τα αντικείμενα της εκπαιδευτικής έρευνας αποτελεί και ο διδακτικός μετασχηματισμός της επιστημονικής γνώσης, παράλληλα με τη μετουσίωση των παιδαγωγικών θεωριών και μοντέλων σε παιδαγωγική πράξη
Ο διδακτικός σχεδιασμός, οι διδακτικές στρατηγικές και τα κατάλληλα μέσα διαμορφώνουν τις διαδικασίες προς αυτήν την κατεύθυνση. Η οικοδόμηση της γνώσης απαιτεί ένα ολοκληρωμένο μαθησιακό περιβάλλον το οποίο πρέπει να παρέχει κίνητρα τόσο στον εκπαιδευτή όσο και στον εκπαιδευόμενο, να του δίνουν ενεργό και ουσιαστικό ρόλο χωρίς τις συνέπειες της γνωστικής
υπερφόρτωσης. Ο μαθητής έχει ενεργό συμμετοχή και αλληλεπιδρά στα πλαίσια των περιβαλλόντων με τις τεχνικές που του προτείνουν για την ολοκλήρωση μαθησιακών δραστηριοτήτων με συγκεκριμένους διδακτικούς στόχους
Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών (ΤΠΕ) μπορούν να γίνουν τα ωφέλιμα μέσα για τη δημιουργική αξιοποίηση του διδακτικού χρόνου των παιδιών, αυξάνοντας τις επικοινωνιακές τους δυνατότητες. Παράλληλα θα μπορούσαν να γίνουν τα μέσα πρόσκτησης γνώσεων και δεξιοτήτων, υπό την καθοδήγηση του δασκάλων τους
Στη σύγχρονη εκπαιδευτική πράξη με την αξιοποίηση των «μέσων του κυβερνοχώρου», συντελούνται νέες διδακτικές διαδικασίες και διεκδικούν μεγαλύτερο μερίδιο από εκείνο της παραδοσιακής εκπαιδευτικής πρακτικής.
Εκτός από τις σημαντικές αλλαγές στη δομή και στους προσανατολισμούς της εκπαιδευτικής διαδικασίας., στις διδακτικές πρακτικές, στο περιεχόμενο της διδασκαλίας, στις μαθησιακές συνήθειες, στα χρησιμοποιούμενα μέσα , γίνεται μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση, συγκεντρώνουν, αναλύουν, αναπαριστάνουν, παρουσιάζουν και μεταφέρουν την πληροφορία.
Έτσι διαμορφώνουν νέου τύπου δεξιότητες που πρέπει να καλλιεργήσουν οι μαθητές , όπως την αναζήτηση και καταγραφή της πληροφορίας, την αξιολόγηση της, την ανάλυση της , την συναινετική - συνεργασιακη λύση των διαφόρων προβλημάτων, τη δια βίου μάθηση, και την δυνατότητα για μάθηση στα ολιγοθεσια σχολεία που είναι σε κοινωνικά αποκλεισμένες και απομακρυσμένες περιοχές.
Εδώ να επισημάνουμε ότι τα ολιγοθέσια σχολεία αποτελούν ένα σημαντικό ποσοστό από τις σχολικές μονάδες στην Eλλάδα και βρίσκονται κυρίως σε απομακρυσμένες αλλά και σε κοινωνικά αποκλεισμένες περιοχές. H συνδιδασκαλία είναι μια προβλεπόμενη διαδικασία από το αναλυτικό πρόγραμμα για τα σχολεία αυτά και παράλληλα η σημαντικότερη διδακτική στρατηγική που δεν προβλέπεται για τα πολυθέσια σχολεία.
Oι TΠE θα μπορούσαν να γίνουν τα ωφέλιμα μέσα για τη δημιουργική αξιοποίηση του διδακτικού χρόνου των παιδιών, αυξάνοντας τις επικοινωνιακές τους δυνατότητες. Παράλληλα θα μπορούσαν να γίνουν τα μέσα πρόσκτησης γνώσεων και δεξιοτήτων, υπό την καθοδήγηση των δασκάλων τους..
Η συνδρομή της πολιτείας τόσο στην κάλυψη του τεχνολογικού εξοπλισμού όσο και στην κατάρτιση των εκπαιδευτικών της χώρας αποτελεί όσο ποτέ άλλοτε επιβεβλημένη ανάγκη. Οι δράσεις αυτές θα θεμελιώσουν και τη λειτουργική σύνδεση των επιδιωκόμενων σκοπών και των κατακτηθέντων στόχων του αναλυτικού προγράμματος ενός σύγχρονου σχολείου.
Διονύσης Παναγόπουλος
Δημοσίευση σχολίου